Najstarsze znane tatuaże pochodzą sprzed ponad 5000 lat: mumia lodowcowa Ötzi miała już około 3230 r. p.n.e. łącznie 61 tatuaży, a na egipskich mumiach z Gebelein widać oznaczenia skóry, które według obecnego stanu badań datuje się nawet na nieco wcześniejszy okres. Oba znaleziska pochodzą z różnych części świata, bez widocznych oznak kontaktu między nimi, co sugeruje, że ludzie niezależnie od siebie rozwinęli sztukę tatuowania w kilku wczesnych kulturach, zamiast rozpowszechnić ją z jednego źródła. Prześledzenie osi czasu — od najstarszych znalezisk po wzory, które można dziś wypróbować bez zobowiązań — pozwala lepiej zrozumieć, jak długo ludzie porozumiewają się za pomocą obrazów na skórze, zarówno na stałe, jak i tymczasowo.
W skrócie:
- Najstarszy jednoznacznie datowany tatuaż znajduje się na mumii lodowcowej Ötziego i pochodzi z około 3230 r. p.n.e.; egipskie mumie z Gebelein mogą jednak nosić jeszcze starsze, przedstawiające konkretne obiekty wzory z około 3400 r. p.n.e.
- Słowo „tatuaż” pochodzi od polinezyjskiego „tatau” i trafiło do języków europejskich dopiero w XVIII wieku, za sprawą podróży kapitana Cooka po Pacyfiku.
- U Maorysów Tā Moko do dziś jest ściśle związane z pochodzeniem i statusem społecznym, a także opiera się na własnej technice i symbolice, które wyraźnie różnią się od innych tradycji tatuowania.
- Tymczasowa sztuka zdobienia ciała, taka jak henna, jest udokumentowana równie dawno jak trwałe tatuaże i od tysiącleci towarzyszy świętom oraz ważnym wydarzeniom życiowym.
Najstarszy znany tatuaż: Ötzi i mumia lodowcowa z Hauslabjoch
Gdy w 1991 roku w Alpach Ötztalskich odkryto liczącą około 5300 lat mumię lodowcową Ötziego, na jej skórze widoczny był niezwykle rozbudowany wzór: łącznie 61 tatuaży, datowanych na około 3230 r. p.n.e. (źródło: Ötzi – Wikipedia). Wbrew temu, czego można by się spodziewać po sztuce zdobienia ciała, oznaczenia nie znajdują się w dobrze widocznych miejscach, lecz głównie na nogach, po obu stronach dolnego odcinka kręgosłupa, a także w postaci krzyżowego znaku za prawym kolanem i na prawej kostce.
Prawdopodobnie wykonano je, nakłuwając skórę końcówką z kości lub miedzianym szydłem, a pigment na bazie sadzy z paleniska wprowadzano pod skórę. Szczególnie wymowne jest rozmieszczenie oznaczeń: wiele z nich pokrywa się z miejscami, w których Ötzi miał związane z wiekiem lub obciążeniem zużycie stawów. Zrodziło to przypuszczenie, że tatuaże mogły łagodzić ból, podobnie jak wczesna forma akupunktury lub akupresury, a nie pełnić wyłącznie funkcję ozdobną. Jest to interpretacja naukowa oparta na miejscu znalezienia oznaczeń, a nie potwierdzony fakt; dotychczas nie ma ostatecznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego wybrano właśnie te miejsca.
Jeszcze starsze? Mumie z Gebelein i najwcześniejsze tatuaże przedstawiające konkretne motywy
Ötzi jest najlepiej zbadanym wczesnym znaleziskiem, ale niekoniecznie najstarszym. Dwie predynastyczne egipskie mumie z Gebelein, przechowywane w British Museum pod numerami EA 32751 i EA 32752, mają tatuaże datowane na około 3400 r. p.n.e. (źródło: Predynastyczne mumie z Gebelein – Wikipedia), a więc być może o kilka stuleci starsze niż oznaczenia Ötziego. Motywy stały się widoczne dopiero po tym, jak zdjęcia w podczerwieni, opublikowane w 2018 roku w czasopiśmie Journal of Archaeological Science, ujawniły przedstawiające konkretne obiekty wzory na ściemniałej już skórze. Według obecnego stanu badań należą one do najwcześniejszych znanych tatuaży przedstawiających obrazy, a więc nie wyłącznie liniowych, zachowanych na ludzkiej skórze; jeśli w przyszłości zostaną opisane starsze znaleziska, ta klasyfikacja ulegnie zmianie.
Ötzi i znaleziska z Gebelein pokazują coś, co dotyczy całej historii tatuowania: ślady tatuaży odkryto na zmumifikowanych szczątkach w wielu częściach świata — od Egiptu, przez niektóre obszary Azji, po rdzenne kultury obu Ameryk (źródło: Tatuaż – Wikipedia). Świadczy to o tym, że praktyka ta powstała niezależnie w kilku miejscach, zamiast rozprzestrzenić się po świecie z jednego źródła.
Skąd pochodzi słowo „tatuaż”: od „tatau” do kapitana Cooka
Choć sama praktyka jest bardzo stara, słowo, którego dziś używamy, jest na jej tle stosunkowo młode. „Tatuaż” pochodzi od samoańskiego, a zarazem polinezyjskiego „tatau”, oznaczającego mniej więcej „uderzać” lub „wbijać”, którym pierwotnie opisywano tradycyjną technikę wprowadzania barwnika pod skórę (źródło: Tatuaż – Wikipedia). Do języków zachodnich termin trafił dopiero od 1768 roku, za sprawą podróży kapitana Jamesa Cooka po Pacyfiku: członkowie załogi, w tym botanik Joseph Banks, przywieźli ze sobą do Anglii zarówno to słowo, jak i własne tatuaże.
Oznacza to, że używany dziś na całym świecie termin jest stosunkowo niedawnym zapożyczeniem z XVIII wieku, podczas gdy sama praktyka, jak pokazują poprzednie sekcje, jest o tysiąclecia starsza. Osoby zastanawiające się, dlaczego tatuaże przez długi czas były w Europie zjawiskiem marginalnym, znajdą w tej czasowej luce między praktyką a nazwą przynajmniej część wyjaśnienia.
Więcej niż ozdoba: Tā Moko i znaczenie tatuaży u Maorysów
O tym, jak różne znaczenie mogą mieć tatuaże w zależności od kultury, świadczy Tā Moko — tradycyjna sztuka tatuowania Maorysów z Aotearoa w Nowej Zelandii. Tā Moko jest ściśle związane z maną, czyli prestiżem i statusem duchowym, a także z własną genealogią; otrzymanie moko tradycyjnie oznaczało przejście z dzieciństwa w dorosłość i wiązało się z odrębnymi rytuałami (źródło: Tā Moko – Wikipedia). Pod względem techniki Tā Moko wyraźnie różni się od innych opisanych w tym artykule tradycji tatuowania: skóry nie nakłuwano, lecz dosłownie rzeźbiono ją za pomocą uhi — dłut wykonanych między innymi z kości albatrosa — co nadawało jej rowkowaną, a nie gładką powierzchnię.
Tradycyjnie rozmieszczenie tatuaży podlegało też jasnym zasadom związanym z płcią: mężczyźni nosili moko zazwyczaj na twarzy, pośladkach i udach, a kobiety przede wszystkim na ustach i brodzie. Tā Moko pokazuje zatem, że w niektórych kulturach tatuaże ukazują tożsamość, pochodzenie i status społeczny, zamiast służyć wyłącznie ozdobie — to kontekst zasługujący na szacunek, którego nie należy sprowadzać do wymiennego wzoru. Osoby zainteresowane również religijnym aspektem tatuaży, na przykład w islamie, znajdą osobne omówienie w naszym artykule o tym, jak islamscy uczeni oceniają tatuaże.
Od zawsze także tymczasowe: henna i inne formy tymczasowego zdobienia ciała
Tatuaże nie są jedynym sposobem, w jaki ludzie od tysiącleci nanoszą obrazy na skórę. Od starożytności henna służy w Egipcie, na Bliskim Wschodzie i subkontynencie indyjskim do tymczasowego barwienia skóry, włosów i paznokci; malowidła ścienne sprzed około 1680 r. p.n.e. przedstawiają już dłonie zabarwione w ten sposób (źródło: Henna – Wikipedia). Do dziś henna tradycyjnie towarzyszy ważnym wydarzeniom życiowym, takim jak śluby, oraz świętom, takim jak Eid czy Diwali.
W przeciwieństwie do tatuażu henna znika samoistnie: barwnik zwykle blednie w ciągu jednego do trzech tygodni w wyniku naturalnej odnowy skóry. To właśnie ważne dla całej historii zdobienia ciała: ludzie od zawsze wybierali między trwałym a tymczasowym zdobieniem ciała, zależnie od okazji — nie jest to alternatywa, która pojawiła się dopiero wraz z nowoczesnymi produktami. Osoby, które chcą bezpośrednio porównać hennę z nowoczesnymi tatuażami tymczasowymi, znajdą szczegółowe omówienie różnic w naszym porównaniu tatuaży tymczasowych i henny.
Od rytuału do wypróbowania: tatuaże naklejane i wzory półtrwałe dziś
Długa historia zdobienia ciała — od malowania skóry, przez hennę, po trwałe tatuaże — pokazuje przede wszystkim jedno: w przeszłości zawsze istniała przestrzeń pomiędzy „niczym” a „na zawsze”. Dzisiejsze tatuaże naklejane i wzory półtrwałe zajmują właśnie tę przestrzeń, ale mają jasno określony cel: pozwalają zobaczyć, jak dany motyw, rozmiar lub umiejscowienie prezentuje się na własnej skórze, zanim w ogóle trzeba podjąć decyzję. Szczegółowo wyjaśniamy, czym tatuaże półtrwałe różnią się pod względem technicznym od klasycznych tatuaży naklejanych, w naszym poradniku o tatuażach półtrwałych.
Ważna jest przy tym granica, którą wyznacza sama historia: wzór tymczasowy lub półtrwały pokazuje jedynie motyw, rozmiar i umiejscowienie. Nie mówi nic o tym, jak boli trwały tatuaż, jak się goi ani jak dokładnie wygląda po latach; do tego potrzebny byłby prawdziwy, trwały tatuaż. Osoby, które — podobnie jak ludzie przed tysiącami lat — interesują się symbolem o osobistym znaczeniu, znajdą w aktualnej kolekcji na przykład motyw ochrony i wiary albo kompas — przykłady tego, jak można dziś bez zobowiązań wypróbować znaczącą symbolikę.
Osobom, które po tej podróży przez historię myślą o swoim pierwszym trwałym tatuażu, warto wcześniej zajrzeć do naszego poradnika o pierwszym tatuażu, który pomaga wybrać motyw i miejsce. A ci, którzy podczas kompletowania całego zestawu zastanawiają się, dlaczego niektórzy upierają się przy nieparzystej liczbie motywów, znajdą wyjaśnienie w naszym artykule o przesądach związanych z nieparzystą liczbą tatuaży.
Podsumowanie: od Ötziego do tatuażu naklejanego
Od 61 oznaczeń Ötziego, przez przedstawiające konkretne obiekty motywy mumii z Gebelein i polinezyjskie pochodzenie słowa, aż po Tā Moko i hennę — przez całą historię przewija się ta sama nić: od ponad 5000 lat ludzie wykorzystują skórę, by ukazywać znaczenie, przynależność lub ważny moment w życiu, zarówno na stałe, jak i tymczasowo. Możliwość wypróbowania wzoru bez zobowiązań w kolekcji tatuaży tymczasowych nie stanowi więc zerwania z tą historią, lecz jej najnowszy rozdział.
