Een runentatoeage is in Duitsland niet zonder meer verboden, en ook een adelaar als motief is niet automatisch strafbaar. Alleen de onderscheidingstekens van bepaalde organisaties die als ongrondwettelijk of verboden zijn aangemerkt, zijn strafbaar op grond van § 86a StGB – niet een beeldcategorie zoals ‘een rune’ of ‘een adelaar’ op zich. Wie geïnteresseerd is in een Vegvísir, een Valknut of een volledig runenalfabet, begeeft zich daarmee doorgaans ver buiten de paar tekens waarop de wet daadwerkelijk betrekking heeft. In dit artikel lees je wat § 86a StGB omvat, welke symbolen daadwerkelijk risico opleveren en waarom de gebruikelijke Noordse motieven meestal onschuldig zijn. Dit artikel vervangt geen juridisch advies in een individueel geval.
- De wet is gericht op organisaties, niet op beeldmotieven: § 86a StGB verbiedt de onderscheidingstekens van specifieke verboden groepen, niet runen of adelaars als categorie.
- Drie symbolen met een reëel risico: de wolfsangel, de door de SS aangepaste Odal-rune en de ‘Zwarte Zon’ worden door rechtbanken regelmatig als onderscheidingstekens aangemerkt.
- De Duitse Bondseadelaar is onproblematisch: deze werd in 1919 bewust onderscheiden van de latere rijksadelaar met hakenkruis en is het huidige, zonder beperkingen toegestane staatssymbool.
- Vegvísir, Valknut en een runenalfabet hebben een eigen geschiedenis: ze zijn terug te voeren op respectievelijk IJslandse volksmagie en het historische schrift uit de Vikingtijd, zonder raakvlak met nationaalsocialistische symboliek.
Wat § 86a StGB daadwerkelijk verbiedt
§ 86a StGB stelt het verspreiden of openbaar gebruiken van onderscheidingstekens van ongrondwettelijke en terroristische organisaties strafbaar. Het gaat om vlaggen, insignes, uniformonderdelen, leuzen, groetvormen en tekens die sterk lijken op zo’n onderscheidingsteken. Wie deze wet overtreedt, riskeert een gevangenisstraf van maximaal drie jaar of een geldboete (bron: § 86a StGB, gesetze-im-internet.de).
Doorslaggevend is waar de wet op aangrijpt: op het concrete onderscheidingsteken van een organisatie die in § 86 wordt genoemd en verboden of ongrondwettelijk verklaard is. Een rune is als schriftteken geen onderscheidingsteken van een organisatie; een adelaar is dat als heraldisch motief evenmin. Pas wanneer een teken daadwerkelijk aan een bepaalde groep wordt toegeschreven of daar sterk op lijkt, wordt het strafbaar. Dit onderscheid verklaart waarom de volgende paragrafen niet ‘runen’ of ‘adelaars’ als geheel behandelen, maar afzonderlijke, concreet benoemde tekens.
Over grensgevallen beslissen uiteindelijk rechtbanken, aan de hand van de specifieke omstandigheden van het geval: hoe een teken is vormgegeven, in welke context het wordt getoond en of er gevaar bestaat dat het wordt verward met een daadwerkelijk verboden onderscheidingsteken. Dit artikel biedt daarvoor de historische en juridische achtergrond, maar vervangt geen beoordeling door een advocaat in een concreet geval.
Welke runen- en Vikingmotieven echt riskant zijn
De wolfsangel was oorspronkelijk een middeleeuwse val om wolven te vangen en werd als zodanig opgenomen in talrijke stads- en familiewapens. Tijdens het nationaalsocialisme namen meerdere SS-divisies, waaronder de divisie ‘Das Reich’, de wolfsangel over als eenheidsembleem, en later gebruikten extreemrechtse groepen het teken opnieuw. Daarom beschouwen rechtbanken de wolfsangel meestal als een strafbaar onderscheidingsteken volgens § 86a StGB (bron: Wolfsangel, Wikipedia). Een hogere regionale rechtbank in Brandenburg heeft echter erkend dat dezelfde vorm ook legitiem voorkomt in gemeentewapens en bij de Bundeswehr – ook hier hangt de beoordeling dus af van de concrete context waarin het teken verschijnt.
De Odal-rune, de 24e en laatste letter van de oudere Futhark, betekent oorspronkelijk ‘geërfd bezit’ en maakt deel uit van de gewone historische runenreeks. Niet de rune zelf is problematisch, maar een door de SS aangepaste variant, die de Rassen- en Vestigingshoofdafdeling van de SS ontwikkelde als insigne voor organisaties zoals de Hitlerjugend en de 7e SS-Gebirgsdivision. De strafrechtelijke relevantie heeft betrekking op dit specifieke insigne van bepaalde organisaties, niet op de historische rune als zodanig (bron: Odal-rune, Wikipedia).
De ‘Zwarte Zon’ (ook wel zonnerad genoemd) is terug te voeren op een vloermozaïek dat tussen 1938 en 1943 werd aangelegd in de SS-Ordensburg Wewelsburg. Vanaf de jaren 90 verspreidde het symbool zich in neonazistische en rechts-esoterische kringen als vervangend symbool voor het hakenkruis (bron: Zwarte Zon, Wikipedia). Door deze geschiedenis is het een van de tekens waarbij een tatoeagemotief serieuze juridische vragen oproept, ook als het formeel geen hakenkruis is.
Waarom ‘dezelfde’ symboolcontour verschillend kan worden beoordeeld
Alle drie de voorbeelden laten hetzelfde patroon zien: een vorm bestond al vóór het nationaalsocialisme, werd door een bepaalde organisatie als insigne overgenomen of speciaal daarvoor aangepast, en juist die organisatorische koppeling maakt het strafbaar op grond van § 86a StGB – niet de geometrische vorm op zich. Daarom kan een wolfsangel in een stadswapen toegestaan zijn, terwijl dezelfde vorm als insigne in een duidelijk extreemrechtse context dat niet is. Daarom maakt de wet ook onderscheid tussen de historische Odal-rune en de SS-variant. Voor de beoordeling van een tattoo-ontwerp is dus van belang om welk concreet teken en welke ontstaans- en gebruikscontext het gaat, en niet alleen hoe het uiteindelijke motief eruitziet.
Rijksadelaar, Bondseadelaar en het verschil dat ertoe doet
De adelaar als symbool van heerschappij gaat terug tot de veldtekens van de Romeinse legioenen en sierde sindsdien de wapens van het Heilige Roomse Rijk, het Duitse Keizerrijk en de Weimarrepubliek, lang voordat het nationaalsocialisme überhaupt bestond. De adelaar is dus historisch gezien een breed gedeeld heraldisch motief en geen herkenningsteken van één specifieke organisatie.
In 1935 voerde de nationaalsocialistische staat een eigen rijksadelaar in, die een adelaar combineerde met een hakenkruis in een eikenkrans. Juist deze combinatie van adelaar en hakenkruis maakt het teken tot een onderscheidingsteken in de zin van § 86a StGB, niet de adelaar op zichzelf (bron: Rijksadelaar, Wikipedia).
De huidige Duitse Bondseadelaar werd al in 1919 bewust zo ontworpen dat hij duidelijk afweek van de oudere monarchistische rijksadelaar, en ontwikkelde zich onafhankelijk van de rijksadelaar uit de nazitijd. Als eenvoudige heraldische adelaar zonder hakenkruis is het het huidige staatssymbool van de Bondsrepubliek en mag het zonder beperkingen worden gebruikt. Vragen over een ‘Duitse adelaar’ of een ‘Bondseadelaar als tatoeage’ gaan dus over een motief dat duidelijk verschilt van de nationaalsocialistische combinatie van adelaar en hakenkruis.
Waarom Vegvísir, Valknut en een runenalfabet meestal onschuldig zijn
De Vegvísir is een IJslandse galdrastafur (magische staf), die voor het eerst in 1860 werd beschreven in het Huld-manuscript en reizigers moest helpen om tijdens een storm niet te verdwalen. De overgeleverde geschiedenis van het teken heeft geen raakvlakken met nationaalsocialistische symboliek (bron: Vegvísir, Wikipedia). Het ontwerp Vegvísir uit de catalogus toont precies dit motief als een op zichzelf staand beschermingssymbool met acht runenachtige armen.
Een volledig runenalfabet, zoals te zien is in het ontwerp Runenalfabet, functioneert als historisch schrift: het geeft de tekens van de oudere Futhark weer, net zoals het Latijnse alfabet geldt als schrift en niet als symbool van een specifieke groep. Juist deze functie als schrift of decoratief cultuurmotief onderscheidt een rune in het alfabet van een los teken dat als organisatie-insigne wordt gebruikt, zoals de SS-variant van de Odal-rune.
De Valknut, het motief van drie in elkaar verstrengelde driehoeken, volgt dezelfde logica: het hoort bij de Noordse mythologie rond Odin en wordt in verband gebracht met leven, dood en het lot, zonder dat daaruit een verband met een verboden organisatie volgt. Ook een ontwerp zoals Noordse Vlucht, waarin een Vegvísir wordt gecombineerd met adelaarsvleugels en twee raven, blijft volgens deze interpretatie onproblematisch: noch de afzonderlijke elementen, noch de combinatie ervan komen overeen met een bekend onderscheidingsteken van een organisatie.
Hoe je een veilige keuze maakt zonder dat dit juridisch advies is
Voor de juridische beoordeling telt uiteindelijk meer dan alleen de omtrek van een motief. Dezelfde vorm wordt anders gelezen wanneer die verschijnt als historisch schrift, als gemeentewapen of als persoonlijk motief uit de Noordse mythologie, dan wanneer die duidelijk het insigne van een organisatie nabootst of wordt gecombineerd met andere extreemrechtse beeldtaal. De voorbeelden die in dit artikel worden beschreven – Vegvísir, Valknut en een decoratief runenalfabet – vallen op basis van hun gedocumenteerde geschiedenis duidelijk in de eerste categorie.
Wanneer je echt een advocaat moet raadplegen
Zodra een ontwerp duidelijk het specifieke insigne van een bekende verboden organisatie nabootst, zoals de SS-variant van de Odal-rune, de wolfsangel in een dergelijke context of de Zwarte Zon, en niet simpelweg ‘een rune’ in het algemeen, is dat precies het geval waarin je een advocaat moet raadplegen in plaats van af te gaan op een overzichtsartikel zoals dit. Ook gestileerde of aangepaste varianten van een bekend onderscheidingsteken kunnen, afhankelijk van het individuele geval, onder § 86a StGB vallen.
Voor de gebruikelijke Noordse motieven uit dit artikel is een andere, heel praktische volgende stap mogelijk: breng een tijdelijk of semipermanent ontwerp eerst thuis aan en bekijk de precieze lijnvoering, grootte en plaatsing op je eigen huid voordat je een permanente keuze maakt. In een aparte gids lees je hoe je een motief en plaatsing kiest die bij elkaar passen. Wie geïnteresseerd is in Noordse en mythologische motieven vindt meer achtergrond in het overzicht van fantasie- en mythologietatoeages. En wie ook meer wil weten over de juridische kant van andere tattoomotieven, vindt in het artikel over orgaandonatietatoeages en wat juridisch van belang is uitleg over een verwant onderwerp. De volledige collectie Tijdelijke Tattoos Viking in de catalogus bevat Vegvísir-, Valknut- en runenontwerpen, zodat je verschillende varianten direct met elkaar kunt vergelijken.
