Van de tattoos die zijn geïnspireerd op de Slavische mythologie hebben twee goden de sterkste basis in historische bronnen: Perun en Veles, die bij naam worden genoemd in verdragen uit de 10e eeuw die zijn opgetekend in het Verhaal van voorbije jaren. Leshy en de middagvrouw zijn net zo populaire motieven, maar behoren tot een andere categorie: het zijn geesten uit volksverhalen, die pas in de 19e en 20e eeuw zijn gedocumenteerd, en geen figuren uit een officieel pantheon. Lastiger ligt het met de zogenaamde Slavische runen en de kolovrat: tegenwoordig worden beide motieven verkocht als ‘Oud-Slavisch’, hoewel het eerste in geen enkele bron wordt bevestigd en het tweede een heel andere, veel jongere geschiedenis heeft dan het uiterlijk ervan doet vermoeden. Dit artikel maakt onderscheid tussen die verschillende lagen, zodat je je ontwerp — en de plek waar je het uitprobeert — kunt kiezen op basis van wat er daadwerkelijk bekend is, en niet van een esthetiek die zich voordoet als iets ouds.
- Perun (god van de donder) en Veles (god van het vee en het hiernamaals) zijn de enige Slavische goden die in schriftelijke bronnen uit de 10e eeuw bij naam worden bevestigd.
- Leshy en de middagvrouw zijn volksgeesten die pas zijn beschreven in folkloristische optekeningen uit de 19e en 20e eeuw. Ze hebben geen vast grafisch symbool zoals Perun.
- De ‘Slavische runen’ die online worden verkocht, zijn geen oud schrift: de voorchristelijke Slaven hadden geen eigen alfabet en de bekendste bron voor deze runen, het Boek van Veles, wordt beschouwd als een vervalsing uit de 20e eeuw.
- Het zesbladige ‘teken van Perun’ (hexafoil), dat in de balken van huizen werd gekerfd als bescherming tegen bliksem, is een ander symbool dan de swastikavormige kolovrat, die een jongere en veel omstredener geschiedenis heeft.
Wat weten we werkelijk over Slavische goden: Perun en Veles
Voordat we ingaan op motieven waarvan de authenticiteit ter discussie staat, is het goed om vast te stellen wat de daadwerkelijk bewaard gebleven bronnen over Slavische goden vertellen, want daarvan zijn er verrassend weinig.
Perun – god van de donder, de eik en de eed
Perun was de Slavische god van de hemel en de donder, en werd in verband gebracht met oorlog, de eik en de bijl. Zijn naam komt niet voor in een legende, maar in diplomatieke documenten: vredesverdragen uit 907 en 971, opgetekend in het Verhaal van voorbije jaren, waarin de vorsten van Roes juist op Perun zwoeren (bron: Perun – Wikipedia). Dit is een zeldzaam geval waarin een Slavische godheid kan worden gekoppeld aan een concrete, gedateerde schriftelijke vermelding, en niet alleen aan een reconstructie op basis van folklore.
Veles – beschermer van het vee en het hiernamaals
In dezelfde verdragen als Perun komt Veles voor, beschermer van het vee, de onderwereld en de magie. Volgens de traditie dreigde geelzucht als straf voor wie een eed brak (bron: Veles (god) – Wikipedia). Jarenlang was de theorie populair dat Perun en Veles een mythische strijd uitvochten; die theorie wordt in veel populaire werken over de Slavische mythologie herhaald. Hedendaags onderzoek bevestigt dit niet: er is geen enkel direct bewijs voor zo’n strijd, en ook de slang die met Veles wordt vereenzelvigd, is een reconstructie en geen vermelding in een bron (bron: aldaar).
Leshy en de middagvrouw: geesten uit volksverhalen, geen goden
Deze twee figuren komen in zoekopdrachten bijna net zo vaak voor als Perun, maar behoren tot een heel andere categorie. Het is goed om dat onderscheid te kennen voordat je een symbool voor ze kiest.
Leshy: bewaker van het bos, geen lid van een officieel pantheon
Leshy is een gedaanteverwisselende bosgeest, vooral bekend uit optekeningen van volksgeloof en sprookjes die in de 19e en 20e eeuw zijn opgeschreven, en niet uit oude religieuze teksten. Hij kan de gedaante aannemen van een oude man, een dier of zelfs een wervelwind, waardoor het moeilijk is om hem één vast grafisch attribuut toe te schrijven (bron: Leshy – Wikipedia). Omdat het dus gaat om een personage uit mondeling overgeleverde verhalen, en niet om een figuur uit een politiek verdrag, is elke tattoo van Leshy per definitie een artistieke interpretatie en geen weergave van een historisch teken.
De middagvrouw: een waarschuwing voor hitte, geen vloek
De middagvrouw, de ‘demon van de middag’, verbeeldt het gevaar van werken op het land tijdens het heetste moment van de dag. Ze komt onder verschillende namen voor in veel Slavische talen — Polednice in het Tsjechisch, Poluznica in het Slowaaks — wat laat zien dat het om een gedeeld waarschuwingsmotief gaat en niet om een lokale legende uit één streek (bron: Poludnitsa – Wikipedia). Net als Leshy heeft de middagvrouw geen vast grafisch symbool dat vergelijkbaar is met het teken van Perun. Een ontwerp over haar beeldt dus altijd een verhaal uit en reproduceert geen concreet, gedocumenteerd embleem. Als je meer voelt voor legendarische wezens en mythologische helden dan voor lokale volksgeesten, vind je een breder overzicht van zulke motieven in onze gids voor tattoos met fantasy- en mythologische motieven.
Slavische runen: populair online, maar historisch niet gedocumenteerd
Zoek op ‘Slavische runen’ en je ziet tientallen alfabetten die worden verkocht als het oude schrift van de Slaven. Het probleem is dat de voorchristelijke Slaven geen gedocumenteerd schriftsysteem hebben nagelaten. De eerste Slavische alfabetten, het Glagolitisch en later het Cyrillisch, ontstonden pas in 855, door Cyrillus en Methodius, met het oog op een christelijke missie en niet om inheemse geloofsovertuigingen vast te leggen (bron: Slavisch heidendom – Wikipedia).
Waar komt het ‘Boek van Veles’ vandaan?
De meest aangehaalde bron voor ‘Slavische runen’ is het Boek van Veles, een tekst die wordt voorgesteld als een oude kroniek, geschreven in een onbekend alfabet. Taalkundigen, onder wie Andrej Zaliznjak en Oleg Tvorogov, beschouwden het als een vervalsing uit de 20e eeuw: de grammatica en woordenschat van de tekst zijn intern inconsistent en komen niet overeen met een enkele werkelijke fase in de ontwikkeling van de Slavische talen (bron: Boek van Veles – Wikipedia). Ondanks deze bevinding geldt het boek tegenwoordig voor sommige aanhangers van het moderne inheemse geloof als een heilige tekst. Het wordt ook gebruikt door nationalistische bewegingen als vermeend bewijs voor de grootsheid van de oude Slavische beschaving (bron: aldaar).
Wat betekent dit als je een ontwerp kiest?
Dit betekent niet dat ontwerpen in runenstijl bij voorbaat een slechte keuze zijn. Het betekent alleen dat het goed is om te weten waarom je ervoor kiest: om de esthetiek zelf of om de vermeende historische authenticiteit. De Runen Kompas uit ons assortiment omschrijft zichzelf als een illustratie die is geïnspireerd op de Noordse mythologie en niet op de Slavische, en is daarmee een eerlijk voorbeeld van dit onderscheid.
Het teken van Perun en de kolovrat: twee vergelijkbare symbolen, twee verschillende contexten
Het zesbladige motief dat hexafoil wordt genoemd en in de etnografie bekendstaat als het ‘teken van Perun’ of het donderteken, werd in delen van Polen, Slowakije, Oekraïne en Noord-Rusland in de plafondbalken van houten huizen gekerfd als volksbescherming tegen blikseminslag. Deze specifieke vorm is geen swastika (bron: Hexafoil – Wikipedia). De kolovrat die in het moderne Slavische inheemse geloof wordt gebruikt, is een ander verhaal: het is een symbool in de vorm van een swastikavormig zonnewiel, dat zo sterk op de klassieke swastika lijkt dat het encyclopedische artikel erover rechtstreeks verwijst naar het artikel over de swastika. Daarin wordt ook besproken hoe de swastika in de moderne tijd is overgenomen door nationalistische en extreemrechtse bewegingen (bron: Kolovrat (symbool) – Wikipedia). Historici zoals Viktor Sjni relman beschrijven het moderne Slavische inheemse geloof zelf als een traditie die in de 20e eeuw grotendeels opnieuw is opgebouwd, en niet als een ononderbroken voortzetting van oude geloofsovertuigingen (bron: Slavisch neopaganisme – Wikipedia). Voor wie een ontwerp kiest op basis van geometrische vormen is het verschil tussen de hexafoil en de kolovrat dus meer dan een esthetisch weetje. Meer over de geometrie van zulke motieven vind je in ons artikel over geometrische tattoos.
Zo test je een ontwerp voordat je voor een permanente tattoo kiest
Met een tijdelijke of semi-permanente tattoo kun je de grootte en plaatsing beoordelen en zien hoe een bepaald symbool op je huid staat voordat je beslist over iets permanents. Je ziet er echter niet mee hoeveel pijn het zal doen, hoe lang het geneest of hoe een permanente tattoo van hetzelfde motief precies zal verouderen — dat zijn heel andere zaken die geen enkele tijdelijke tattoo kan nabootsen.
Een grote of kleine plek
Grotere oppervlakken, zoals de onderarm of borstkas, geven een donderteken of bliksemmotief de ruimte om details zowel van dichtbij als van veraf leesbaar te houden. Kleinere plekken, zoals de pols of enkel, zijn beter geschikt voor eenvoudigere ontwerpen in lijnstijl, die niet veel details op een klein oppervlak hoeven te bevatten. Wil je meer ontwerpen in een vergelijkbare stijl zien voordat je een specifiek motief en een plek kiest, bekijk dan de collectie tattoos met symbolen.
Controleer waarop het ontwerp werkelijk is gebaseerd
Voordat je een specifiek ontwerp kiest, is het goed om na te gaan of het wordt omschreven als een weergave van een gedocumenteerd Slavisch symbool, of eerder als een stijl die is geïnspireerd op runen of de Noordse esthetiek, zoals bij de hierboven beschreven Runen Kompas. Een eerlijke aanduiding van waarop het ontwerp is gebaseerd, voorkomt later teleurstelling als historische authenticiteit daadwerkelijk belangrijk voor je is. Algemene richtlijnen voor het kiezen van een motief en een plek voor je eerste tattoo, ongeacht de stijl, vind je in onze gids voor het kiezen van je eerste tattoo.
Slavische symboliek is maar één manier om bij het kiezen van een ontwerp inspiratie te putten uit erfgoed. Ben je meer geïnteresseerd in de Poolse geschiedenis dan in mythologie, lees dan ook ons artikel over het motief van de vleugels van de Poolse huzaren of de tekst over de patriottische tattoo, waarin we andere symbolen bespreken die verband houden met het Poolse erfgoed. Welke richting je ook kiest, behandel Perun, Veles, Leshy en de middagvrouw met hetzelfde respect als ieder levend cultureel erfgoed: niet als decoratie zonder context, maar als een verhaal dat je bewust met je meedraagt.
