Gevangenistattoo’s is een verzamelnaam voor verschillende tattoo-tradities die verband houden met de criminele wereld en gevangenissen, en niet één samenhangend, officieel woordenboek van symbolen. In Polen verwijst de term meestal naar tekens die voortkomen uit de grypsera: de gevangenissubcultuur die in de loop van tientallen jaren een eigen taal en interne hiërarchie heeft ontwikkeld. Daarnaast bestaan er afzonderlijke tradities, zoals de Amerikaanse traan onder het oog en Latijns-Amerikaanse patronen met stippen, met een andere oorsprong en andere, net zo dubbelzinnige betekenissen. Dit artikel maakt onderscheid tussen die tradities, laat zien wat specifieke bronnen over afzonderlijke tekens zeggen en legt uit waarom je een patroon op een foto niet kunt lezen als een persoonsbewijs.
- De grypsera is waarschijnlijk in de 19e eeuw in Poolse gevangenissen ontstaan en verdeelt gedetineerden in „grypsujący” en „frajerzy” — die indeling bepaalt ook wie überhaupt het recht heeft een bepaald teken te dragen.
- Stippen bij het oog, „mgiełka” en epauletten zijn specifieke onderdelen van de Poolse gevangeniscode die in bronnen worden beschreven, maar ze verschillen per gevangenis en periode. Daarom vormt geen enkele lijst een volledig woordenboek.
- De traan onder het oog hoort bij een afzonderlijke, voornamelijk Amerikaanse traditie van criminele tattoos en wordt, afhankelijk van de omgeving waarin die voorkomt, in verband gebracht met verschillende gebeurtenissen.
- Het dragen van een teken waarop iemand geen aanspraak kan maken, heeft in deze omgeving reële gevolgen. Daarom mag een patroon op zichzelf nooit worden gezien als bewijs van iemands verleden.
Wat is de grypsera en waar komen gevangenistattoo’s vandaan?
De grypsera, de Poolse gevangenissubcultuur, is waarschijnlijk in de 19e eeuw ontstaan in het door Rusland bezette gebied. De gevangenis Gęsiówka in Warschau wordt beschouwd als de bakermat ervan (bron: Grypsera – Wikipedia). Vanaf het begin verdeelde ze gedetineerden in twee groepen: „grypsujący”, de ingewijden, en „frajerzy”, die gewone taal spraken en geen deel uitmaakten van deze interne structuur (bron: Grypsera – Wikipedia). Dit onderscheid was niet alleen iets taligs: het bepaalde ook wie het recht had een bepaalde tattoo te dragen en onder welke omstandigheden.
Een tattoo was dus een visuele verlenging van die interne taal en hiërarchie, geen versiering die iedereen zomaar zelf kon kiezen. Een teken op de huid vertelde andere gedetineerden iets over iemands positie, verleden of overtredingen, nog voordat diegene überhaupt iets had gezegd. Juist daarom moet je voorzichtig zijn met het hedendaags interpreteren van zulke patronen: wat binnen deze omgeving een precieze, interne betekenis had, wordt daarbuiten tegenwoordig soms alleen vanwege het uiterlijk gekopieerd, zonder besef van de oorspronkelijke context.
De traan onder het oog: meerdere betekenissen, niet één
De traan onder het oog is waarschijnlijk het bekendste motief dat met gevangenistattoo’s wordt geassocieerd, maar hij komt voort uit een afzonderlijke traditie van criminele tattoos die vooral in Amerikaanse context wordt beschreven, en niet uit de Poolse grypsera. Binnen deze traditie wordt hij in verband gebracht met het plegen van of een poging tot moord, tijd doorgebracht in de gevangenis of het verlies van een naaste die bij een bende hoorde — welke betekenis van toepassing is, hangt af van de specifieke omgeving en groep waarin het patroon voorkomt (bron: Criminele tatoeage – Wikipedia).
Die uiteenlopende betekenissen laten goed zien waarom een enkel symbool op een foto zichzelf niet verklaart. Zonder kennis van de specifieke omgeving waarin het is ontstaan, kun je niet vaststellen welke van de verschillende mogelijke betekenissen van toepassing is — en vaak kun je dat zelfs mét kennis van die omgeving niet bepalen, omdat de dragers er zelf soms niet eenduidig over zijn. Voor iemand van buitenaf bewijst het patroon op zichzelf dus niets concreets en moet het niet letterlijk worden geïnterpreteerd.
Stippen en tekens rond het oog in de Poolse grypsera-code
In tegenstelling tot de traan hebben verschillende tekens die in bronnen als onderdelen van de Poolse gevangeniscode worden beschreven rechtstreeks betrekking op het gebied rond het oog en hebben ze afzonderlijke, gedocumenteerde namen. De onderstaande tabel zet deze voorbeelden naast de bron waaraan ze zijn ontleend — houd er wel rekening mee dat het voorbeelden uit een specifieke beschrijving zijn en geen volledige, officiële lijst.
| Teken | Toegeschreven betekenis | Bron |
|---|---|---|
| Stip aan de buitenkant van het linkeroog | Wordt „cynkówka” of „cynkwajs” genoemd; duidt op een gedetineerde die tot de grypsujący behoort. | Tattoo – Wikipedia |
| Stip aan de rechterkant van het oog | Wordt onder dwang getatoeëerd; staat voor degradatie tot de status van slachtoffer en is geen keuze van de drager. | Tattoo – Wikipedia |
| Tattoo rond het oog en op het ooglid („mgiełka”) | Geeft aan dat iemand bij de grypsujący-subcultuur hoort. | Tattoo – Wikipedia |
| Epauletten (die militaire rangen nabootsen, bijvoorbeeld die van kapitein of kolonel) | Geven iemands positie in de interne hiërarchie aan, niet een echte militaire rang. | Tattoo – Wikipedia |
Let vooral op de tweede rij van deze tabel: de stip aan de rechterkant van het oog is geen tattoo die iemand zelf kiest, maar een teken dat tegen de wil van de drager wordt aangebracht als vorm van degradatie. Dat laat goed zien dat in dit systeem de omstandigheden waarin een tattoo is gezet meer zeggen dan het enkele feit dat iemand er een heeft — en die omstandigheden kent iemand van buitenaf meestal niet. Bovendien verschillen zulke tekens per gevangenis en periode. Daarom mag geen enkele afzonderlijke bron, ook dit artikel niet, worden beschouwd als de definitieve sleutel om ze te ontcijferen.
Stippen op de hand, drie stippen en andere tekens die buiten Polen voorkomen
De Poolse grypsera-code beschrijft naast tekens rond het oog ook tekens op de hand: een stip tussen de duim en wijsvinger wordt soms in verband gebracht met het dievenvak, en een getatoeëerde maan met nachtelijke diefstal (bron: Tattoo – Wikipedia). Het gaat nog steeds om dezelfde Poolse traditie, maar dan verplaatst van het gezicht naar de hand.
Stippenpatronen die veel mensen door films en series met gevangenistattoo’s associëren, hebben een heel andere oorsprong en komen voort uit de tradities van Latijns-Amerikaanse bendes. Drie stippen in een driehoek, meestal getatoeëerd op de hand, worden gelezen als een afkorting van „mi vida loca”, oftewel „mijn gekke leven” (bron: Criminele tatoeage – Wikipedia). Vijf stippen vormen een ander, afzonderlijk patroon: vier stippen stellen muren voor en de vijfde, in het midden, symboliseert een gevangene en verwijst naar een uitgezeten straf (bron: Criminele tatoeage – Wikipedia). Drie en vijf stippen lijken op het eerste gezicht op elkaar, maar verwijzen naar totaal verschillende dingen — nog een reden waarom stippen tellen op een foto geen vervanging is voor kennis van de specifieke traditie waaruit het patroon afkomstig is.
Waarom deze tattoos wantrouwen oproepen en waarom het goed is om erover na te denken
In de omgeving waaruit de hierboven beschreven code voortkomt, wordt het dragen van een teken waarop iemand geen aanspraak kan maken serieus genomen en heeft het reële gevolgen — het is een systeem dat is gebaseerd op eer, niet op versiering die je zomaar zelf kiest (bron: Russische criminele tattoos – Wikipedia). Buiten die omgeving worden dezelfde symbolen echter soms letterlijk geïnterpreteerd door werkgevers, kennissen of toevallige voorbijgangers die hun geschiedenis of de kanttekeningen uit dit artikel niet kennen. Dat kan leiden tot misverstanden die totaal niet in verhouding staan tot de intentie van de persoon met het patroon, zeker wanneer het permanent is.
Dit is een goed moment om twee verschillende dingen van elkaar te onderscheiden: de esthetiek zelf, oftewel een krachtig, rauw ontwerp, en de daadwerkelijke verwijzing naar deze specifieke symboliek. Voordat iemand besluit iets permanents te laten zetten, is het de moeite waard om onze gids te lezen over hoe je je eerste tattoo-ontwerp en de juiste plek op je lichaam kiest. Wie nog twijfelt tussen een tijdelijke en permanente versie, heeft iets aan onze vergelijking van tijdelijke en permanente tattoos.
Zo probeer je een krachtige, rebelse stijl uit zonder een permanente keuze te maken
Met een tijdelijke of semi-permanente tattoo kun je op je eigen huid zien hoe een gedurfd, underground ontwerp eruitziet — qua formaat, plaatsing en contrast met je huidskleur — voordat iemand besluit voor een permanente versie te gaan. Deze optie put uit dezelfde krachtige visuele stijl die wordt geassocieerd met de hierboven beschreven tradities, maar verwijst niet naar een specifieke code of status binnen een echte subcultuur.
Een tweede voorbeeld van dezelfde stijl is het neotraditionele ontwerp van een slang die zich om een gebarsten Griekse buste kronkelt. Het combineert een dramatische, undergroundsfeer met een klassieke compositie, zonder te verwijzen naar een van de hierboven beschreven symbolen. Beide ontwerpen behoren tot de collectie Tijdelijke Tattoos Gangster, waar je vergelijkbare, krachtige ontwerpen voor je hand, onderarm of een andere zichtbare plek kunt vinden.
Zo’n tattoo verdwijnt zodra iemand van gedachten verandert over het uiterlijk of de plaatsing. Dat geeft tijd om de beslissing te overdenken, in plaats van die alleen op basis van de esthetiek te nemen. Meer over symboliek die je op een vergelijkbare manier kunt uitproberen, lees je in onze artikelen over de betekenis van patriottische tattoos en Slavische tattoos. Een algemeen overzicht van tattoos vind je in onze complete tattoo-gids.
De symbolen in dit artikel hebben een geschiedenis en hebben in sommige gevallen echte gevolgen voor mensen die daadwerkelijk deel uitmaken van de omgeving waaruit ze voortkomen. Buiten die omgeving worden dezelfde patronen tegenwoordig soms alleen als esthetiek gedragen — krachtig, uitgesproken en visueel interessant — zonder aanspraak te maken op de betekenis die ze oorspronkelijk hadden. Kennis van dat onderscheid helpt je een weloverwogen beslissing te nemen, of het nu om een tijdelijk ontwerp gaat of om iets permanents.
